Nazwa historyczna Wolanowa



Badając przeszłość jakiejkolwiek miejscowości, w którymś momencie skupiamy swoją uwagę także na etymologii samej jej nazwy. Często to ona bardziej utrwala odległe dzieje czy pradawną topografię niż archiwalne dokumenty, zachowane detale dawnej architektury, a nawet ukształtowanie terenu. Czas sprawia, że wszystko to ulega zniszczeniu lub przeobrażeniom, zacierającym stan pierwotny. Materiał nazewniczy okazuje się na te czynniki najbardziej odporny. Tak bywa zwłaszcza z nazwami topograficznymi i kulturowymi. Z tego względu badanie ich etymologii jest zajęciem wyjątkowo frapującym, a pozyskane wyniki doskonale uzupełniają wiedzę pozyskaną z zapisów źródłowych. Okazuje się przy tym, że nazwy miejscowe, zwłaszcza te najstarsze, żyły przez wieki własnym życiem, zmieniały się stosownie do zachodzących przeobrażeń historycznych, politycznych i społeczno-kulturowych. Z tych to powodów zainteresowanie nazewnictwem miejscowym jest w pełni uzasadnione i godne propagowania.

Że tak jest, dowodzi przykład dzisiejszej nazwy miejscowej Wolanów. Istniejące opracowania onomastyczne ukazują ciekawą drogę, jaką nazwa ta przeszła w długiej swojej historii. Por. Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław 1980; Danuta Kopertowska, Nazwy miejscowe województwa radomskiego, Kielce 1994; Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984.

Pierwsze zachowane zapisy źródłowe odnotowują ją już w 1. połowie XV w. jako Kowalska Wola: de Covalska Wola (1412). W tej formie utrzymuje się ona do końca 2. połowy XVI w.: Wolya Kowalska (1508), Cowalska Wolya (1569). Przymiotnikowy człon określający ma swój wyraźny związek z nazwą osobową Kowale, częstą w wielu innych określeniach miejscowych na Mazowszu i innych częściach kraju. Jej forma liczby mnogiej odnosi się do osady rzemieślniczej, w której miejscowi kowale wykonywali określone usługi. Kowalstwo musiało być tam na tyle powszechnym zawodem, że stało się podstawą utworzenia nazwy osobowej. Rzeczownikowy człon nazwy Wola, właściwy był pierwotnie bardzo częstym nazwom wsi czy niewielkich osad, „zakładanych na surowym korzeniu, z zastosowaniem dla jej nowych mieszkańców ulgi na zagospodarowanie”. Miejscowa ludność z woli właściciela tych gruntów zwalniana była czasowo z podatków lub innych świadczeń na jego rzecz. Taką etymologię wyraźnie dostrzegamy też w samej nazwie miasta Zwoleń, kiedyś także wsi założonej na terenie wydartym Puszczy Radomskiej.

Najstarsze na Mazowszu nazwy miejscowe o tym pochodzeniu występują już z XII w. (1185) i zapisywane są najpierw w formie liczby mnogiej Kowale, dla odróżnienia z określeniami przymiotnikowymi, potem w formie singularnej Kowala. Częste występowanie takich określeń nie może dziwić, gdyż posługi kowalskie na ziemiach polskich stały się powszechne już w początkowym okresie średniowiecza. Taką genezę mają nazwy podradomskiej gminy Kowala, wcześniej Kowale oraz dwuczłonowe określenia miejscowe Kowala Duszocina i Kowala Stępocina, wcześniej (w latach 1400 - 1480) zapisywana jako Kowale Duszocina (własność Duszoty) i Kowale Stępocina (własność Stępoty).

Od początku XVII w. miejscowość Wola Kowalska zaczęto określać jako Wola Świętej Doroty (Wola S. Doroty – 1787). Stało się tak pod wpływem kultu patronki miejscowego drewnianego kościoła, przeniesionego w 1994r.do Muzeum Wsi Radomskiej, gdzie po renowacji pełni nadal swoje funkcje sakralne.

Na gruntach wsi Wola Św. Doroty w 1773r. założono miasto, któremu w 1802r. nadano nazwę Wolanów. Nazwa ta powstała w wyniku pominięcia istniejącego wcześniej członu odróżniającego przy jednoczesnym upodobnieniu formalnym imienia miasta do częstych nazw dzierżawczych z przyrostkiem –ów. Wolanów jest jednak nazwą kulturową. Końcowe przekształcenie nazwy wynikało najprawdopodobniej z chęci uproszczenia samej jej formy. Nie bez znaczenia mogły tu być też względy prestiżowe, gdyż wcześniejsza postać nazwy miejscowej bardziej pasowała do określenia wsi niż miasta, choćby nawet niewielkiego. W materiale onomastycznym nazw miast z członem Wola jest niezwykle mało, por. Stalowa Wola i Zduńska Wola. Powszechna jest natomiast w nazwach wsi oraz dzielnic miejskich, które do niedawna były także pobliskimi wioskami, włączonymi potem do miejskiej aglomeracji.

Wśród nazw miejscowych z terenu gminy Wolanów zwracają na siebie uwagę także Garno i Sławno. Budowa słowotwórcza obu nazw wskazuje na ich wyjątkowo długą historię i zagadkową etymologię. Warto kiedyś i nad nimi zatrzymać się bliżej.

Stanisław Prażmowski


Dyrektor ZSO w Wolanowie

| Start | Kancelaria | Intencje Mszalne | Czytanie na dziś | Kontakt |